۶۰ درصد جامعه ما کلا مطالعه نمی کنند. فضای مجازی هم، آدم ها را کتاب نخوان‌تر کرده است...

روزنامه خراسان 1404/9/6 نویسنده: صادق غفوریان

درد آن جاست که کتاب‌خوان نیستیم یا آن طور که باید کتاب‌خوان نیستیم. در سال هایی هم که فضای مجازی همچون امروز، تمام ساحت های زندگی را در نوردیده بود، چندان اهل کتاب نبودیم. نه این که جامعه ای کاملا غریبه با کتابیم اما آن گونه هم نیست که اوقات فراغتمان را یا بخشی از ساعات روز را اختصاصا به مطالعه اختصاص دهیم. حالا هم که فضای مجازی مثل خوره به جان انسان افتاده، با تغییرات گسترده در سبک زندگی و ذائقه آدم ها، حوصله کتاب‌خوانی و تمرکز بر کتاب و قلم را از آنان ربوده است.فرحناز علیزاده، نویسنده هموطنمان می گوید، کتاب عصاره ای از تجربه ها، تمایل ها و اندیشه افرادی است که عمری را صرف به دست آوردن آن کرده اند. مطالعه از ما آدم‌های بهتری می ‌سازد؛ بنابراین باید به فرزندان آموخت که خواندن، لذتی خارق‌العاده دارد و در عین حال، ابزاری برای بهتر شدن است.

کتاب‌نخوانی، آمار نمی خواهد، اما...
برای این که از کم و کیف و وضعیت کتاب‌خوانی در کشور بیشتر آگاه شویم، به تازه ترین نظرسنجی «فرهنگ کتاب‌خوانی در ایران» که توسط گروه افکارسنجی مرکز طرح‌های ملی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات انجام شده، سرک می کشیم. اگرچه کتاب‌نخوانی موضوع پنهانی در جامعه ما نیست و آن را پیش چشممان به آشکارترین شکل ممکن مشاهده می کنیم. در عین حال بر اساس یافته‌های این نظرسنجی، ۴۱.۱ درصد مردم کتاب می‌خوانند و ۵۸.۹ درصد نیز اظهار کرده‌اند کتاب نمی‌خوانند.
در همین زمینه آمارهای دیگری نیز وجود دارد، از جمله آمار هادی ابراهیمی سنائی رئیس انجمن ناشران کتاب که اعلام کرده، در ایران آمار‌های متعددی گفته می‌شود و اندازه‌های اعلام شده از ۲ دقیقه تا ۱۲۰ دقیقه متغیر است.
میانگین جهانی؛ روزانه ۴۵ دقیقه
طبق اعلام رئیس انجمن ناشران کتاب، زمانه‌های اعلام شده برای مطالعه هر ایرانی ۲ دقیقه (بدون زمان خواندن قرآن، مفاتیح و روزنامه) و اگر زمان درس خواندن را هم به آن اضافه کنیم ۱۰ دقیقه به طور میانگین می‌توان بیان کرد که سرانه مطالعه کتاب در دنیا ۴۵ دقیقه در روز است.
ژاپنی ها ۹۰ دقیقه روزانه
ژاپنی ها در شمار کتاب‌خوان ترین های دنیا هستند. این ناشر، می گوید: «سرانه بالای مطالعه در کشور‌های توسعه یافته‌ای نظیر ژاپن با سرانه ۹۰ دقیقه مطالعه در روز یا انگلیس با حدود ۵۵ دقیقه در روز نشانۀ شاخص بالای توسعه در این کشورهاست. با وجود این، میزان مطالعه در کشوری مثل آمریکا بسیار کم است.»
کتابخانه هم کم داریم
اگرچه لازمه کتاب خواندن الزاما کتابخانه نیست اما به نظر می رسد، کتابخانه همچنان به عنوان یکی از شاخص های مهم توسعه یافتگی قلمداد می شود. طبق گزار ها، به‌طور میانگین برای هر ۱۰۰ هزار نفر در ایران تنها ۱.۲ کتابخانه عمومی وجود دارد، در حالی که استاندارد جهانی برای هر ۱۰۰ هزار نفر، ۳ کتابخانه است. از سویی نیز بسیاری از کتابخانه‌های موجود در ایران به‌دلیل کمبود منابع مالی، نمی‌توانند کتاب‌های جدید و متنوعی تهیه کنند.
روزانه ۲۶ دقیقه
و اما نظرسنجی «فرهنگ کتاب‌خوانی در ایران» که توسط گروه افکارسنجی مرکز طرح‌های ملی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات انجام شده، حاوی نتایجی است که مستندتر ما را با واقعیت جامعه ایرانی آشنا می کند. میانگین مطالعه کتاب‌های غیردرسی میان کتاب‌خوان‌ها ۲۶.۶ دقیقه در روز است و با لحاظ‌کردن کل جمعیت به ۱۰.۹ دقیقه در روز می‌رسد. در این نظرسنجی از پاسخگویانی که کتاب می‌خوانند، پرسیده شد «به طور متوسط در هفته، چند دقیقه، کتاب‌های غیردرسی می‌خوانید؟» به طور متوسط ۱۸۶ دقیقه در هفته کتاب غیردرسی می‌خوانند و به عبارتی ۲۶.۶ دقیقه در روز مطالعه می‌کنند. با احتساب افرادی که کتاب نمی‌خوانند (۵۸.۹ درصد نمونه موردمطالعه)، این میانگین برابر با ۱۰.۹ دقیقه در روز است.
کمبود وقت؛ مهم‌ترین مانع کتاب‌خوانی
تقریباً نیمی از پاسخگویان (۴۹.۷ درصد) کمبود وقت را اصلی‌ترین مانع مطالعه عنوان کرده‌اند. پس از آن خستگی ذهنی و هزینه بالای کتاب در رتبه‌های بعدی قرار دارد.
قبلا بیشتر کتاب خوان بودیم
روزهای قبل و در مراسم هفته کتاب، وزیر ارشاد در مراسمی به آمار قابل تاملی اشاره کرد: «در موج دوم پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌ها در سال ۱۳۸۲، حدود ۶۳.۵ درصد، به سوالی مبنی بر مطالعه کتاب‌های غیردرسی، پاسخ بله داده بودند. این آمار در موج سوم در سال ۱۳۹۴ به ۴۱.۴ درصد تقلیل پیدا کرد و در سال ۱۳۹۸ به ۳۲.۸ درصد رسید. کتاب نخواندن، خطری سریع و بنیادین برای یک جامعه است. اگرچه فضای مجازی و شرایط اقتصادی در این وضعیت اثر دارد، اما نظام حکمرانی کشور نمی‌تواند به آن بی‌توجه باشد، چون در نهایت، جان‌های افسرده و ذهن‌های خسته خواهد ساخت.» این آمار وزیر، یعنی ما ایرانی ها قبلا کتاب خوان بوده ایم اما حالا نیستیم.
روزانه ۷ ساعت در فضای مجازی
این که اکنون آدم های جهان گرفتار و غرق فضای مجازی اند، موضوعی قطعی و بدون شک و شبهه است اما مراجعه به آمار هم کمک می کند، شرایط و وضعیت موجود را بیشتر بشناسیم. در نظرسنجی «فرهنگ کتاب‌خوانی در ایران» آمده است: «ایرانی ها به طور متوسط ۷۰ دقیقه در روز در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های مختلف، متن علمی (اعم از مقاله، تحلیل و ...) می‌خوانند یا مستند علمی نگاه می‌کنند.» که این آمار معطوف به مطالعه ایرانی ها در فضای مجازی است اما در کنار مطالعه، وضعیت ما ایرانی ها در تعامل با فضای مجازی چگونه است؟
برای پاسخ به این پرسش، میثم غلامی، سرپرست پژوهشگاه فضای مجازی مرکز ملی فضای مجازی به آماری اشاره کرده که بی شک نگران کننده است: «در پیمایش جهانی روی بیش از پنج‌ونیم میلیارد نفر، میزان استفاده روزانه از صفحه‌نمایش (اسکرین) بررسی شده است. میانگین جهانی حدود شش ساعت است، در حالی‌که در ایران این رقم ۷ ساعت و ۱۰ دقیقه گزارش شده است. یعنی بخش عمده زمان روزانه مردم صرف فضای مجازی می‌شود.» در عین حال اگر میزان سرگرمی ایرانی ها در فضای مجازی ۷ ساعهت نباشد و ۵ ساعت هم باشد، این یعنی ما غرق فضای مجازی هستیم.