روزنامه خراسان 1404/9/18.نویسنده: محمد بهبودی نیا

روند نزولی شمارگان کتاب امسال به کمترین میزان در ۲ دهه اخیر رسیده و در حال حاضر انتشار ۵۰ نسخه را برای هر عنوان کتاب تجربه می کند

«شمارگان کتاب در یک سقوط تاریخی، به زیر ۱۰۰ نسخه رسید.» این متن خبری است که در تعداد زیادی از رسانه ها دست به دست شد تا دوباره توجه تعداد زیادی از ما را به این سوال مهم جلب کند که چرا بازار نشر به چنین سرنوشتی دچار شده است.برخی رسانه ها در تکمیل خبر سقوط تاریخی شمارگان کتاب به زیر ۵۰ نسخه نوشتند:« پس از اوج تاریخی نشر کتاب در سال ۱۳۸۵، شمارگان کتاب در ایران مسیر نزولی مداوم را طی کرده و در سال ۱۴۰۳ به کمترین حد خود در ۲۰ سال اخیر رسیده است. شمارگان کل کتاب از ۲۲۹ میلیون نسخه به ۱۰۶ میلیون نسخه رسیده که این به معنی بیش از ۵۳ درصد ریزش است. این افت شدید باعث شده ناشران از شمارگان هزار و دو هزار نسخه‌ای فاصله بگیرند و امروز در بهترین حالت چندصد نسخه چاپ کنند. حتی بعضی ناشران به شمارگان زیر ۱۰۰ نسخه رسیده‌اند و کتاب را عملاً به‌صورت سفارشی منتشر می‌کنند.»

افزایش ۵۰ درصدی قیمت کتاب نسبت به ابتدای سال
آن گونه که چندروز پیش عزیز احدی یکی از ناشران فعال در گفت‌وگو با خبرگزاری ایرنا اعلام کرده است، گرانی کتاب و مشکلات اقتصادی را می‌توان تنها یکی از مهم‌ترین دلایل سقوط شمارگان کتاب به شمار آورد. وی در ادامه گفت: با توجه به شرایط اقتصادی و تورم موجود، قیمت کتاب ماهانه ۵ تا ۶ درصد افزایش دارد و قیمت‌های کنونی درمجموع نسبت به ابتدای سال ۴۰ تا ۵۰ درصد افزایش یافته است. با توجه به این گرانی، نویسندگان شاخص نمی‌توانند آثار خود را چاپ کنند و برخی حتی آثار خود را از بین می‌برند.
وی در ادامه، برگزار نشدن نمایشگاه کتاب در برخی شهرستان‌ها را یکی دیگر از متهمان ردیف اول وضعیت موجود اعلام کرد و گفت: در بحث توزیع کتاب هم صفر هستیم و اگر حتی سالانه نمایشگاهی در تهران برگزارشود، تبعیضی بین ناشران تهرانی و شهرستانی اعمال می‌شود. از سوی دیگر هزینه اجاره غرفه و اسکان سرسام‌آور شده است، به‌طوری که حتی ناشران برتر استان ها توانایی شرکت در این رویداد را ندارند.
شمارگان کتاب به تعداد عصر مشروطه!
موضوع سقوط شمارگان کتاب را نمی توان مربوط به امسال یا سال گذشته دانست، بلکه این روند به اعتقاد برخی کارشناسان به دو دهه پیش بر می گردد. داوود علی‌بابایی، از ناشران فعال حوزه چاپ و نشر کتاب در سال ۱۴۰۲ در گفت‌وگو با یکی از رسانه ها ادعایی عجیب را مطرح کرده و اگر این ادعا را درست بدانیم باید نتیجه گرفت که ما امروز در شرایط نامساعدتری نسبت به زمان انجام این مصاحبه قرار گرفته‌ایم. بابایی در این مصاحبه در سال ۱۴۰۲ گفته است: «شمارگان کتاب به ۱۰۰ نسخه و نیز ممکن است به ۲۰۰ تا۳۰۰ نسخه رسیده و شمارگان کتاب هم‌اکنون با دوران انقلاب مشروطه برابری می‌کند و این برای صنعت نشر کاغذی تأسف‌آور است.»بی‌عملی برخی دستگاه ها در سال‌های اخیر در زمینه تصمیم‌گیری در حوزه چاپ و نشر، بازار نشر را با چالش‌های جدی روبه‌رو کرده است. در سال ۱۴۰۳ جواد کلاته عربی که او نیز از فعالان شناخته شده حوزه نشر کشور به شمار می آید در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر به این نکته مهم اشاره کرده و گفته بود: «در دولت چهاردهم تاکنون اطلاع‌رسانی مشخصی درباره سیاست‌ها و برنامه‌های مرتبط با حوزه کاغذ صورت نگرفته است. ممکن است اقداماتی انجام شده باشد اما بازتاب رسانه‌ای نیافته و از همین‌رو وضعیت کنونی بازار کاغذ برای ناشران و فعالان چاپ در ابهام قرار دارد. از زمان حضور دولت جدید من هیچ اطلاعی از کاغذ یارانه‌ای ندارم.»
دیوار همیشه کوتاه فضای مجازی
شاید برخی این ادعا را مطرح کنند که با توسعه فضای مجازی و همه‌گیری آن، در چند سال گذشته رغبت به مطالعه به میزان قابل توجهی کاهش یافته است. اما در پاسخ به این ادعا باید گفت: آیا همه‌گیری استفاده از فضای مجازی تنها مختص کشور ماست؟ چرا در کشورهای دیگر این اتفاق به این شدت خودنمایی نمی کند؟ بی‌تردید به جز مواردی که به آن اشاره شد، عوامل مؤثر دیگری نیز در سقوط آزاد شمارگان کتاب نقش دارند؛ مسائلی از جمله وابستگی به واردات کاغذ ـ که با نوسانات دلار دچار تلاطم‌های فراوانی است ـ، سانسورهای تاریخ‌مصرف‌گذشته که از انتشار تألیفات جذاب جلوگیری می‌کند،انتشار سلیقه ای برخی آثار کم کیفیت و حمایت های عجیب و غریب از این آثار توسط برخی نهادها و دولت ها و...
بی تردید تمامی این موارد مانع استقبال مخاطبان از خرید کتاب می‌شود و شرایطی را رقم می‌زند که امروز شاهد آن هستیم و حتی شرایط بدتر از آن نیز محتمل است.