روزنامه خراسان 1401/9/28.نویسنده : الهه آرانیان calture@khorasannews.com

در سالروز درگذشت استاد عباس یمینی شریف، نخستین نویسنده کتاب درسی کودک در ایران بخش هایی از زندگی، فعالیت‌ها و آثار او را مرور کرده‌ایم

یکی از نوستالژی‌های دانش‌آموزان دهه شصت و هفتاد، شعرهای مشهور کتاب فارسی‌شان در آن دوران است؛ شعرهایی مانند «یار مهربان» در کتاب فارسی دوم دبستان و شعر درختکاری با مطلع: «به دست خود درختی می‌نشانم/ به پایش جوی آبی می‌کشانم» در کتاب فارسی چهارم دبستان. عباس یمینی شریف، خالق این شعرهای دوست‌داشتنی و خاطره‌انگیز است. ترانه «ما گل‌های خندانیم/ فرزندان ایرانیم/ ما سرزمین خود را/ مانند جان می‌دانیم» هم از معروف‌ترین ترانه‌های کودکانه این شاعر است که حتی بچه‌های امروز هم با آن ارتباط برقرار می‌کنند و دوستش دارند. عباس یمینی شریف را باید یکی از پیشگامان ادبیات کودک در ایران دانست. این شاعر و نویسنده با تألیف بیش از 30 جلد کتاب برای کودکان، نویسنده اولین کتاب درسی کودکان به نام «دارا و آذر» هم بوده‌است. او متولد 1298 بود و در 28 آذر 1368 از دنیا رفت. به مناسبت سالروز درگذشت این آموزگار، شاعر و نویسنده پیشرو ادبیات کودک از زندگی، فعالیت‌ها و آثارش نوشته‌ایم.

یک عمر فعالیت برای بچه‌های ایران

زندگی‌ عباس یمینی شریف در محله پامنار تهران آغاز شد و دوران کودکی و نوجوانی‌اش در روستای دربند تهران گذشت. او تحصیلات ابتدایی را در همین روستا پشت سر گذاشت و اشعار محمد فرخی یزدی، آغازگر آشنایی او با ادبیات کلاسیک فارسی بود. یمینی شریف در 19 سالگی به دانشسرای مقدماتی تهران رفت ، در کتابخانه دانشسرا با ادبیات کودک در جهان آشنا شد و شروع به مطالعه ، تحقیق و ترجمه در این زمینه کرد. او در سال 1321 شمسی اولین شعرش را برای کودکان سرود که در مجله «نونهالان» به چاپ رسید و در سال 1323 به همراه ابراهیم بنی‌احمد، مجله‌ای به نام «بازی کودکان» را منتشر کرد. عباس یمینی شریف در سال 1332 به آمریکا رفت و در دانشگاه کلمبیا، دوره تخصصی آموزش کودکان را گذراند و مدرک فوق‌لیسانس گرفت. او و همسرش، توراندخت مقومی تهرانی، در سال 1324 دبستان پسرانه «روش نو» را تأسیس کردند و تا سال 1358 مدیر آن مدرسه بودند. کتاب درسی ابتدایی «دارا و آذر»، تألیف یمینی شریف برای سال‌ها اولین کتاب آموزشی بچه‌ها در مدرسه بود. این شاعر و پژوهشگرِ پر کار و پرتلاش، از بنیان گذاران شورای کتاب کودک در ایران هم هست.

شعرهایی ساده، صمیمی و روان

در روزگاری که شاعری مخصوص کودکان این سرزمین شعر نمی‌سرود و جز چند شعر کودکانه از پروین اعتصامی، ملک‌الشعرا بهار و حبیب یغمایی در این حوزه وجود نداشت ، فردی مانند عباس یمینی شریف، اولین قدم‌ها را در این راه برداشت و به یکی از پیشروهای شعر کودک در ایران تبدیل شد. او پس از انتشار اولین شعر کودکانه در مجله «نونهالان» گفته‌است: «از آن پس هرگز نمی‌خواستم درباره چیزی جز کودکان بیندیشم، چیز بنویسم و شعر و سخن بگویم». این یعنی یمینی شریف با همه عشق و علاقه‌اش برای بچه‌های ایران می‌سرود و می‌نوشت. این شاعر را می‌توان یکی از شاخص‌ترین چهره‌های دوره‌های نخست شعر جدید کودک به شمار آورد. سادگی و روانی، از ویژگی‌های زبانی سروده‌های اوست. از نظر فکری، یمینی شریف در اشعار خود پیوسته در حال امر و نهی و آموزش است. پیام‌های اخلاقی و تربیتی در شعر او به طور مستقیم به کودکان منتقل می‌شود که از نگاه سنتی او در این زمینه ناشی می‌شود. از جمله آثار یمینی شریف در حوزه ادبیات کودک می‌توان از این کتاب‌ها نام برد: «باغ دوستی»، «پلنگ یکه‌تاز»، «شعر با الفبا»، «خانه باباعلی»، «آوای نوگلان» و «گل‌های گویا». حالا ، هومن یمینی شریف، فرزند زنده‌یاد عباس یمینی شریف، بانی جایزه‌ای به نام پدرش شده که هر سال از طریق شورای کتاب کودک به کتاب‌های شعر کودک و نوجوان اهدا می‌شود. این جایزه برای اولین بار در سال 1391 و در پنجاهمین مراسم سالگرد تأسیس شورای کتاب کودک به برگزیدگان تعلق گرفت.

پاسخ شاعرانه یمینی شریف به انتقادها

محمود کیانوش و صمد بهرنگی، دو شاعر و نویسنده کودک و نوجوان، یمینی شریف را به عنوان شاعر کودک نمی‌پذیرفتند و نقدهایی به کار او داشتند. این نقدها در کتاب «عباس یمینی آن‌چه بود، آن‌چه هست» که در سال 96 منتشر شد، آمده‌است که به بخشی از آن‌ها اشاره می‌کنیم: «صمد بهرنگی در اردیبهشت ۱۳۴۷ نوشته بود: «می‌توان گفت که اثر عباس یمینی شریف خیلی از مرحله پرت است. این «جزوه ناظم» هیچ پیامی برای بچه‌ها ندارد، جز مقداری سرگرمی از راه لفاظی و پرحرفی و مشتی احکام کلی اخلاقی و احیانا متحجر. مثلاً جابه‌جا فتوا صادر می‌کند که آدم باید مهربان باشد. من می‌پرسم آیا باید نسبت به کدام دسته از مردمان مهربان باشیم؟ آیا می‌توان نسبت به آن مردم هم مهربان بود که به دستورش بمب بر سر مردم آزادی‌خواه ریخته می‌شود؟ یا می‌شود به جلادان هیتلری که کارشان شکنجه آزادی‌خواهان بود، مهربانی کرد»؟ محمود کیانوش هم درباره یمینی شریف نوشته‌است: «یمینی شریف باور نکرد که شاعر نیست و آن چه که می‌سازد، نه شعر است، نه حتی وسیله‌ای برای سرگرمی کودکان؛ چنان‌که انتظارشان را از شعر گمراه نکند. و باز باور نکرد که قبول او نشانه خالی بودن میدان بود، نه پهلوانی او». اما یمینی شریف با شعری که سرود به این نقدها پاسخ داده‌است: «گفتند بعضی‌ها چرا پند و نصیحت/ گاه آورم در شعر کودک بر زبانم/ تشویق‌شان بهر چه کردم، خوب باشند/ آید چرا بدگویی از بد بر زبانم/ آن‌ها، بلی، باید چنین ایراد گیرند/ اندیشه‌شان از گفته‌هاشان خوب دانم/ از بهر این خودخواه‌ها کودک بهانه است/ با نام کودک، سود می‌جویند، دانم/ هر عقده‌ای بر دل ز ناکامی گرفتند/ با کودکان بازش کنند این‌ها، گمانم/ هر مطلبی را جرئت گفتن ندارند/ گویند با کودک بگویم، در امانم/ گویید کام تخم کین و قتل و غارت؟/ از دزدی و ظلم و جنایت دُرفشانم؟/ از زشتی و ناپاکی و بد باز گویم؟/ از مستی و دیوانگی گویم؟ نه آنم!/ این کودکان ای سنگدل‌ها! بی‌گناهند!/ تا کی ز دیده از بدی‌تان خون چکانم؟/ بهتر که لب بر بندم و دیگر نگویم/ سر زیر بال خود برم در آشیانم/ گر کودکان را اندکی بهتر شناسید/ بهتر شوید ای دستۀ نامهربانم».